Πολύ συχνά μας λένε ότι η ζωή είναι απλή, ότι “είμαστε καλοί όπως είμαστε”. Αυτή η υπόθεση, ωστόσο, μπορεί να αποτελέσει μια επικίνδυνη απλούστευση της πραγματικότητας. Ο Άρτουρ Σοπενάουερ, ένας από τους πιο γενναίους στοχαστές, μας έδειξε ότι ίσως ο πόνος δεν είναι η εξαίρεση, αλλά ο κανόνας. Ότι η δυστυχία είναι ένα θεμελιώδες χαρακτηριστικό της ίδιας της ύπαρξης. Αυτή η ιδέα μπορεί να φανεί σοκαριστική, αλλά μας καλεί να κοιτάξουμε κατάματα μια πιο βαθιά αλήθεια.

Αυτό το φαινόμενο ο Σοπενάουερ το ονόμασε «Βούληση». Είναι μια τυφλή, άσκοπη δύναμη που μας ωθεί σε ατελείωτες επιθυμίες και τελικά στη δυστυχία. Είναι το αρχέτυπο του ίδιου του χάους. Η ζωή, λοιπόν, δεν είναι ένα παιχνίδι, αλλά ένας σοβαρός και τραγικός αγώνας. Το ερώτημα δεν είναι πώς να γίνεις ευτυχισμένος, αλλά πώς να υπομείνεις την τραγωδία της ύπαρξης με αξιοπρέπεια. Αυτή είναι η κληρονομιά του, όπως την παρουσίασε στο κύριο έργο του «Ο Κόσμος ως Βούληση και ως Παράσταση» (Schopenhauer, 1818/1844).

Η Βούληση και η Ανάγκη για Τάξη

Ο Σοπενάουερ υποστήριξε ότι ο άνθρωπος είναι σκλάβος της Βούλησης, μιας τυφλής δύναμης που τον ωθεί σε ατελείωτες επιθυμίες και τελικά στη δυστυχία. Αν ο Σοπενάουερ ζούσε σήμερα, πιθανότατα θα έβρισκε την πιο ξεκάθαρη απόδειξη της φιλοσοφίας του όχι μόνο στην ψηφιακή μας ζωή, αλλά και στις καθημερινές μας συνήθειες εκτός διαδικτύου. Η εμμονή μας με την κατανάλωση, η προσπάθεια να γεμίσουμε το υπαρξιακό κενό με υλικά αγαθά, και η ανάγκη να παρουσιάζουμε μια τέλεια, εξιδανικευμένη ζωή στο διαδίκτυο, είναι όλες μορφές αυτού του ατελείωτου «θέλω», που οδηγεί σε μια συνεχή κατάσταση δυσαρέσκειας.

Η Βούληση, ωστόσο, εκδηλώνεται και με άλλους τρόπους. Παρατηρούμε τη συνεχή αναζήτηση για την επόμενη διασκέδαση, την υπερβολική εργασία για να νιώθουμε παραγωγικοί και απαραίτητοι, ή τις εθιστικές συμπεριφορές που προσπαθούν να γεμίσουν ένα εσωτερικό κενό. Όλες αυτές οι συμπεριφορές – είτε online είτε offline – είναι έκφραση της ίδιας εσωτερικής ανησυχίας, της ίδιας προσπάθειας να αποφύγουμε την ενδοσκόπηση και να γεμίσουμε το υπαρξιακό κενό με εξωτερικά ερεθίσματα. Η φιλοσοφία του μας καλεί να αναγνωρίσουμε αυτή τη δύναμη μέσα μας και, έστω και για μια στιγμή, να διακόψουμε τον κύκλο της επιθυμίας.

Οι τρεις πυλώνες της δυστυχίας: Η κοσμοθεωρία και η αποστολή σου

Ο Σοπενάουερ δεν μας άφησε απλώς σε έναν κόσμο χάους. Διέκρινε τις διάφορες εκφάνσεις του πόνου, σαν να μας έδινε έναν χάρτη για το πώς να τον αντιμετωπίσουμε. Αυτές οι τρεις πτυχές του πεσιμισμού είναι η αρχή της δικής σου αποστολής, όπως τις παρουσίασε στο φιλοσοφικό του σύστημα:

Ο μεταφυσικός πεσιμισμός: Το σύμπαν δεν σε νοιάζει. Δεν υπάρχει κανένα μεγάλο, καλοπροαίρετο σχέδιο που σε περιμένει στη γωνία. Η φύση είναι βίαιη, αδυσώπητη και αδιάφορη. Αυτή η συνειδητοποίηση μπορεί είτε να σε συνθλίψει. Είτε μπορείς να τη χρησιμοποιήσεις ως εφαλτήριο για να βρεις τον δικό σου σκοπό. Δεν μπορείς να αλλάξεις τον κόσμο, αλλά μπορείς να ελέγξεις τον εαυτό σου. Μπορείς να βρεις τη δύναμη να σταθείς όρθιος μέσα στο χάος.

Ο υπαρξιακός πεσιμισμός: Η ζωή από μόνη της δεν έχει νόημα. Δεν θα το βρεις σε κανένα μανιφέστο και σε καμία ιδεολογία. Το νόημα πρέπει να το δημιουργήσεις εσύ ο ίδιος. Το μόνο που έχεις είναι ευθύνη. Η ευθύνη να δημιουργήσεις κάτι, να φέρεις τάξη σε έναν χαοτικό κόσμο και να αντιμετωπίσεις το δικό σου προσωπικό τέρας. Όπως ακριβώς ο Σίσυφος κυλάει τον βράχο του, έτσι κι εσύ πρέπει να βρεις έναν λόγο να συνεχίσεις, ακόμα κι αν η κορυφή δεν διαρκεί για πάντα.

Ο ηθικός πεσιμισμός: Δεν είμαστε καλοί. Η ανθρώπινη φύση οδηγείται από λάθη, εγωισμό και ανωτερότητα. Όποιος σου λέει το αντίθετο, προσπαθεί να σε εξαπατήσει. Στην πραγματικότητα, πρέπει να αγωνιζόμαστε κάθε μέρα για να μην υποκύψουμε στα κατώτερα ένστικτά μας. Η αληθινή ηθική δεν είναι μια δεδομένη κατάσταση, αλλά ένας σκληρός, επίπονος αγώνας. Πώς μπορείς να ζήσεις με άλλους ελαττωματικούς ανθρώπους; Μόνο μέσω της αλήθειας και της αποδοχής της αδυναμίας, της δικής σου και των άλλων.

Το Αντεπιχείρημα και η Αναζήτηση Ισορροπίας

Φυσικά, υπάρχουν και άλλες φιλοσοφικές και ψυχολογικές σχολές που υιοθετούν μια διαφορετική οπτική για την ανθρώπινη ευτυχία και την εσωτερική καλοσύνη. Η θετική ψυχολογία και η ανθρωπιστική ψυχολογία, για παράδειγμα, τονίζουν τις έμφυτες δυνάμεις του ανθρώπου και την ικανότητα για «αυτοπραγμάτωση». Ενώ ο Σοπενάουερ θα θεωρούσε αυτές τις απόψεις ως άρνηση της σκληρής πραγματικότητας του πόνου, μπορούν να χρησιμεύσουν ως μια συμπληρωματική προοπτική. Η άρνηση του πόνου δεν θα τον εξαφανίσει, αλλά η πίστη στην πιθανότητα ανάπτυξης και νοήματος μπορεί να ενισχύσει την ανθεκτικότητα όταν έρχεται η τραγωδία. Δεν πρόκειται για το να αντιπαραθέτουμε τη μία άποψη στην άλλη, αλλά να αναγνωρίσουμε ότι η αντιμετώπιση της πραγματικότητας, όπως την περιγράφει ο Σοπενάουερ, μπορεί να αποτελέσει τη βάση για βαθύτερη δύναμη και αυθεντικότητα.

Συμπέρασμα: Η Δύναμη της Αποδοχής και του Νοήματος

Η φιλοσοφία του Σοπενάουερ μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαίνεται σκοτεινή, ωστόσο προσφέρει μια βαθιά διορατικότητα στην ανθρώπινη ύπαρξη. Μας καλεί να αναγνωρίσουμε την πραγματικότητα του πόνου και την αδυσώπητη φύση της Βούλησης. Όμως, ακριβώς σε αυτή την αντιπαράθεση κρύβεται μια απελευθερωτική δύναμη. Όπως ο ψυχοθεραπευτής Ίρβιν Γιάλομ στο μυθιστόρημά του «Η Θεραπεία του Σοπενάουερ» (Yalom, 2005) εξερεύνησε φανταστικά, η αντιμετώπιση αυτών των υπαρξιακών αληθειών μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία για προσωπική ανάπτυξη. Η αληθινή δύναμη δεν βρίσκεται στην αποφυγή του πόνου, αλλά στην αποδοχή του ως αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης. Η πνευματική άσκηση του Σοπενάουερ μας καλεί να αναλάβουμε την ευθύνη για τη ζωή μας, να πολεμήσουμε τα εσωτερικά μας «τέρατα» και να βρούμε νόημα μέσα στο χάος – όχι παρά το χάος, αλλά ακριβώς επειδή το αντιμετωπίζουμε.