Υπήρχε μια εποχή που οι μάσκες ήταν απλώς για το Halloween ή για την περίοδο του COVID. Πλέον, όμως, είναι το καθημερινό μας outfit. Και λέγοντας “μάσκες”, δεν εννοώ τις υφασμάτινες, αλλά εκείνες τις αόρατες, που φοράμε για να επιβιώσουμε στην κοινωνική ζούγκλα.
Τη μάσκα του “έμπειρου επαγγελματία” που έχει την απάντηση πριν καν ακούσει την ερώτηση. Τη μάσκα του “τέλειου γονιού” που δεν έχει κοιμηθεί τρεις μέρες. Τη μάσκα του φίλου, που βρίσκεται δίπλα σου αλλά μέσα του αναρωτιέται πολλές φορές τι ακριβώς κάνει εκεί.
Και φυσικά, τη μάσκα του “διανοούμενου” που διαβάζει τα σχόλια, όχι τα βιβλία. Τη μάσκα του “Αποτελεσματικού” που κάνει 100 πράγματα ταυτόχρονα και τίποτα απο αυτά σωστά. Τη μάσκα του “κακομοίρη”, που καταφέρνει τελικά να ελέγχει τους γύρω του, αποκτώντας τη δύναμη της αδυναμίας. Τη μάσκα του “cool” που ποστάρει quotes “cooler wird nicht”, αγνοώντας ότι το ‘cooler’ αφορά την παγωμένη αλήθεια του εσωτερικού του κόσμου. Τη μάσκα της “θετικής ενέργειας” που αποφεύγει όλα τα προβλήματα. Τη μάσκα του “influencer” που ποστάρει την τέλεια ζωή, αλλά κλαίει στο ντους.
Και ίσως η πιο φανταχτερή από όλες, η μάσκα που δείχνει αψεγάδιαστη, αλλά από μέσα κρύβει έναν άνθρωπο που φοβάται να υπάρξει χωρίς αυτή.
Και το πιο αστείο; Όλοι υποκρινόμαστε ότι δεν βλέπουμε τις μάσκες των άλλων, γιατί φοβόμαστε ότι θα μας καλέσουν να βγάλουμε τη δική μας.
Από το Προσωπείο του Θεάτρου στις Μάσκες της Καθημερινότητας
Η χρήση της μάσκας, όπως γνωρίζουμε, φτάνει μέχρι την αρχαία Ελλάδα, όπου το προσωπείο ήταν το κεντρικό στοιχείο του θεάτρου. Επέτρεπε στον ηθοποιό να αλλάζει ρόλους και να εκφράζει συναισθήματα για το κοινό, κρύβοντας όμως το αληθινό του πρόσωπο.
Φαίνεται ότι το αρχαίο θέατρο δεν έκλεισε ποτέ, απλώς άλλαξε σκηνικό. Μεταφέρθηκε από την αρχαία σκηνή στα γραφεία, στα σπίτια και στα social media. Οι μάσκες δεν είναι πια από ξύλο και χαρτί, αλλά από φόβο, άγχος και ανάγκη για επιβεβαίωση. Και όπως στην τραγωγία, έτσι και τώρα, η μάσκα δεν κρύβει απλώς. Αυτομάτως επιβάλλει και τον ρόλο της.
Ο Ψεύτικος Εαυτός: Μία Εφεύρεση της Επιβίωσης
Πέρα από την απλή απαρίθμηση των μασκών, το μεγάλο ερώτημα παραμένει: γιατί τις φοράμε; Ποιος είναι ο λόγος που νιώθουμε αυτή την ανάγκη να κρύψουμε τον αληθινό μας εαυτό;
Σύμφωνα με τον παγκοσμίου φήμης ψυχολόγο Gabor Maté, η ανάγκη για μάσκες ξεκινά από την παιδική ηλικία. Όταν ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου δεν νιώθει πλήρως αποδεκτό, μαθαίνει να προσαρμόζεται για να κερδίσει την αγάπη και την προσοχή που του λείπει. Αναπτύσσει, δηλαδή, έναν «ψεύτικο εαυτό».
Φανταστείτε το σαν ένα μικρό παιδί που βλέπει ότι οι γονείς του χαίρονται μόνο όταν είναι ήσυχο και υπάκουο. Αυτομάτως, φοράει τη μάσκα του “καλού παιδιού” για να κερδίσει την αποδοχή. Κάποιο άλλο παιδί, για να αποφύγει την κριτική, φοράει τη μάσκα του “αριστούχου” που παίρνει πάντα τους καλύτερους βαθμούς. Ένα τρίτο, για να μην το απορρίψουν, φοράει τη μάσκα του “κλόουν” που κάνει πάντα πλάκα, ακόμα κι όταν πονάει. Ένα άλλο μπορεί να φοράει τη μάσκα του “αδιάφορου” που δείχνει πως δεν τον νοιάζει τίποτα, για να προστατευτεί από την απογοήτευση. Τη μάσκα του “βοηθού” που φροντίζει τους πάντες, για να νιώθει ότι έχει αξία. Τη μάσκα του “δυνατού” που δεν κλαίει ποτέ, επειδή έμαθε πως το κλάμα και η ευαισθησία δεν είναι αποδεκτά. Τη μάσκα του “αόρατου” που δεν μιλά ποτέ για να μην ενοχλήσει κανέναν.
Ναι, τις φόρεσες κι εσύ, όπως κι εγώ, κι όλοι μας. Και το πιο αστείο είναι ότι τις φτιάχνουμε μόνες μας, με ιδρώτα, κόπο και πολλή αμφιβολία.
Εγώ, για να είμαι ειλικρινής, φόρεσα όλες αυτές τις μάσκες. Ένιωσα ότι έπρεπε να είμαι το «καλό παιδί» για να κερδίσω την αποδοχή, ο «αριστούχος» για να αποφύγω την κριτική, ο «κλόουν» για να μην με απορρίψουν. Ήμουν ο «αδιάφορος» που δεν τον νοιάζει τίποτα, για να μη φανεί ότι νοιάζεται και να μην πληγωθεί, ο «βοηθός» που φρόντιζε τους πάντες, για να κερδίσει την αγάπη και την αποδοχή των άλλων, ο «δυνατός» που δεν έκλαιγε ποτέ επειδή έμαθε πως το κλάμα και η ευαισθησία δεν είναι αποδεκτά και ο «αόρατος» που δεν μιλούσε ποτέ για να μην ενοχλήσει κανέναν. Ένας ατελείωτος χορός προσωπείων με έναν κοινό στόχο: την επιβίωση και την αποδοχή.
Ο Maté υποστηρίζει πως αυτή η μάσκα δεν είναι μια συνειδητή επιλογή. Είναι ένας μηχανισμός άμυνας, ένα «όπλο» που φτιάχνει ο οργανισμός μας για να προστατευτεί από τον πόνο της απόρριψης. Ωστόσο, το τίμημα είναι βαρύ: χάνουμε την επαφή με το ποιοι πραγματικά είμαστε.
Και εκείνοι που δεν φόρεσαν ποτέ μάσκα;
Υπάρχουν όμως και τυχεροί, που μεγάλωσαν σε ένα περιβάλλον όπου η αυθεντικότητά τους ήταν απλά αποδεκτή. Δεν χρειάστηκε να φορέσουν μάσκα, γιατί η αλήθεια τους δεν ήταν ποτέ απειλή.
Αυτοί οι άνθρωποι είναι συχνά εκείνοι που ζουν με μια αίσθηση εσωτερικής ελευθερίας. Είναι άνετοι με τον εαυτό τους, αποδέχονται τις ατέλειές τους και δεν ζητούν διαρκώς επιβεβαίωση. Δεν φοβούνται να πουν “Δεν ξέρω” ή “Έχω κάνει λάθος” και δεν ντρέπονται για τα συναισθήματά τους. Η αυθεντικότητά τους δεν είναι κάτι που πρέπει να κερδίσουν, αλλά κάτι που απλώς είναι.
Η Ελευθερία της Αυθεντικότητας: Ένας Δύσκολος Δρόμος
Και εδώ είναι που ξεκινάει η πραγματική μάχη, το κομμάτι που τα περισσότερα self-help βιβλία απλώς προσπερνούν: η επιστροφή στην αυθεντικότητα. Για τον Maté, αυτή η επιστροφή είναι ο μόνος δρόμος για την εσωτερική ελευθερία, αλλά είναι μια διαδικασία επώδυνη. Σαν να προσπαθείς να αφαιρέσεις ένα τατουάζ που σου έκανε ο εαυτός σου στην εφηβεία.
Απαιτεί να παραδεχτείς ότι αυτή η μάσκα που φόρεσες για να επιβιώσεις, είναι πλέον ένα παλιό, ξεπερασμένο αξεσουάρ. Κάποτε σε προστάτευε, αλλά τώρα σε εμποδίζει να ζήσεις. Είναι σαν να οδηγείς ένα αυτοκίνητο με τραβηγμένο χειρόφρενο για χρόνια. Η προσκόλληση σε αυτή τη μάσκα είναι τόσο μεγάλη που, τελικά, η αλήθεια βρίσκει τρόπο να βγει στην επιφάνεια. Το σώμα μας αρχίζει να φωνάζει με συμπτώματα αυτό που η ψυχή μας φοβάται να πει με λόγια. Για τον Maté, η απόσταση από τον αυθεντικό εαυτό μας μπορεί να εκδηλωθεί με προβλήματα όπως το χρόνιο στρες, οι εξαρτήσεις, ακόμα και ορισμένες χρόνιες ασθένειες.
Το πρώτο βήμα, λοιπόν, είναι να αναγνωρίσουμε ότι η μάσκα που φοράμε, έχει πλέον γίνει το φάντασμα της ζωής μας, μια περασμένη εκδοχή μας που μας ακολουθεί. Να το ονομάσουμε, και να ξεκινήσουμε την προσπάθεια να το βγάλουμε από τη ζωή μας.
Η Επιστροφή στην Αυθεντικότητα: Η Κωμωδία του Πραγματικού Εαυτού
Αφού λοιπόν σκαλίσαμε όλα αυτά τα ψυχολογικά μονοπάτια, ίσως αναρωτιέσαι: “Και τώρα; Πώς θα βγάλω αυτή τη μάσκα χωρίς να φοβηθώ τις συνέπειες;
Εδώ είναι που ξεκινάει το πιο διασκεδαστικό κομμάτι. Η ζωή χωρίς μάσκα δεν είναι μια σοβαρή, φιλοσοφική κατάσταση. Είναι μια καθημερινή κωμωδία, όπου εσύ είσαι ο βασικός πρωταγωνιστής.
Σκέψου το:
Το να είσαι αυθεντικός σημαίνει ότι ο τέλειος γονιός μπορεί τώρα να παραδεχτεί, χωρίς ντροπή, ότι έχει μέρες που θέλει να κρυφτεί κάτω από το τραπέζι. Ή ότι ο φίλος που πάντα ακούει μπορεί να πει “Σήμερα δεν μπορώ να σε ακούσω, έχω το κεφάλι μου καζάνι.”
Σημαίνει επίσης ότι ο έμπειρος επαγγελματίας μπορεί πλέον να απαντήσει “Δεν γνωρίζω, αλλά θα το βρω”, χωρίς να ιδρώνει η παλάμη του. Και ότι ο τύπος που μιλάει συνέχεια για CrossFit και superfoods μπορεί να παραδεχτεί ότι το αγαπημένο του σπορ είναι το Netflix and chill.
Ακόμα και το άτομο της “θετικής ενέργειας” μπορεί πλέον να παραδεχτεί ότι έχει κι αυτό τις μαύρες του. Ο influencer μπορεί να ανεβάσει ένα στόρι χωρίς φίλτρο, γιατί η επιρροή δεν είναι να δείχνεις την τέλεια ζωή, αλλά να έχεις το κουράγιο να δείξεις την αληθινή σου.
Και ο “cool” τύπος που περνάει για ατάραχος, που ηρεμεί τη θάλασσα με μια ματιά και δεν χαμογελάει ούτε σε viral βίντεο με γατάκια, μπορεί πλέον να παραδεχτεί ότι η απάθειά του είναι μια μάσκα για να κρύψει την ανασφάλειά του. Και ότι το “cooler wird nicht” που ποστάρει, δεν αναφέρεται στο στιλ του, αλλά στην εσωτερική του θερμοκρασία που έχει παγώσει από τον φόβο. Επομένως, το “cooler wird nicht” είναι μια αλήθεια.
Το Τέλος του Παιχνιδιού: Η Αλήθεια πίσω από τη Μάσκα
Και τώρα, η μάσκα πέφτει. Όχι με ένα δραματικό «μπαμ» μπροστά σε κοινό, αλλά με ένα ήσυχο «κλικ» μέσα σου. Μένεις μόνος με τον εαυτό σου και κοιτάζεις έναν καθρέφτη που δεν είχε ποτέ φίλτρα. Βλέπεις τη φάτσα που κρυβόταν κάτω από όλες αυτές τις πόζες και τις προσδοκίες. Και τότε, έρχεται η μεγάλη ερώτηση: Τι θα γινόταν αν αύριο το πρωί, σηκωνόσουν και ήσουν απλώς Εσύ; Θα έμενες στην ίδια δουλειά; Θα είχες τους ίδιους φίλους; Την ίδια σχέση; Και ποιος θα τρόμαζε περισσότερο; Οι άλλοι, που θα έβλεπαν για πρώτη φορά ποιος πραγματικά είσαι, ή εσύ, που θα έβλεπες επιτέλους πόσοι δεν άντεξαν την αλήθεια σου; Γιατί η αλήθεια είναι ότι η μάσκα δεν προστάτευε μόνο εσένα, προστάτευε και εκείνους. Από την ευθύνη, από τις επιλογές και από τον ίδιο σου τον αληθινό εαυτό.
Τρεις Ερωτήσεις για Σένα:
Αν σε έκανε να σκεφτείς αυτό το άρθρο, αφιέρωσε λίγο χρόνο και απάντησε στον εαυτό σου:
- Ποια μάσκα φοράς πιο συχνά στην καθημερινότητά σου;
- Ποιο είναι το μεγαλύτερο πράγμα που φοβάσαι να αποκαλύψεις για τον εαυτό σου;
- Αν έβγαζες τη μάσκα σου, ποιος θα ήταν ο πρώτος άνθρωπος που θα ήθελες να αντικρίσεις;
Cognitive Compass 