Η κατανόηση μιας σχέσης έχει γίνει μια ατελείωτη διαδικασία αναγνώρισης συμπεριφορών. Σήμερα, όροι όπως “αποφευκτικός” κυριαρχούν στις συζητήσεις. Ωστόσο, χρησιμοποιούμε αυτές τις ταμπέλες κυρίως για άτομα που μας κίνησαν το ενδιαφέρον. Αυτοί οι άνθρωποι διατηρούν μια επαφή, αλλά συνήθως απαντούν με καθυστέρηση. Άλλες φορές, δίνουν άμεσες απαντήσεις, για να εξαφανιστούν στη συνέχεια. Αγνοούμε, όμως, την ουσιαστική αλήθεια. Η συμπεριφορά τους είναι εντελώς διαφορετική απέναντι σε άτομα που είναι ήδη σε σχέση. Τελικά, η λεγόμενη αποφευκτική συμπεριφορά είναι κάτι πολύ πιο απλό και ανθρώπινο.
Η Επιστημονική Προέλευση και η Εξέλιξή της
Η έννοια του αποφευκτικού δεσμού δεν γεννήθηκε στα social media. Αντιθέτως, προήλθε από την ψυχολογία. Συγκεκριμένα, από τη Θεωρία του Δεσμού, η οποία αναπτύχθηκε από τον ψυχίατρο John Bowlly και την ψυχολόγο Mary Ainsworth. Η Ainsworth, στο γνωστό πείραμά της “Strange Situation”, παρατήρησε παιδιά. Στο πείραμα, ο γονέας απομακρυνόταν για λίγο και μετά επέστρεφε. Η Ainsworth, λοιπόν, παρατήρησε τρεις κύριους τύπους συμπεριφοράς: Ασφαλής Δεσμός, Αμφίθυμος Δεσμός και Αποφευκτικός Δεσμός.
Η αποφευκτική συμπεριφορά, στην παιδική ψυχολογία, θεωρείται αποτέλεσμα έλλειψης συναισθηματικής ανταπόκρισης. Επομένως, το παιδί μαθαίνει να καταστέλλει τις ανάγκες του. Με τον καιρό, η επιστημονική αυτή έννοια πέρασε στη λαϊκή κουλτούρα και μετατράπηκε σε μια απλή ταμπέλα, με σκοπό να περιγράψει οποιαδήποτε συμπεριφορά απόστασης σε ενήλικες. Αυτή η υπεραπλούστευση με οδήγησε να αναρωτηθώ αν ο όρος εφαρμόζεται σωστά.
Το Πείραμα της Πραγματικής Ζωής
Ήταν 2022-2023. Δίδασκα ένα γκρουπ 18 ατόμων, με τα 15 από αυτά να είναι single και έτοιμα για όλα. Παρατηρούσα πως τα άτομα αυτά έρχονταν στην τάξη με εναλλαγές συναισθημάτων, από την απόλυτη χαρά στην απόλυτη απόγνωση, μέσα σε λίγες ώρες. Στα διαλείμματα, μαζεύονταν όλα μαζί και έκαναν brainstorming, προσπαθώντας να βρουν μια λογική εξήγηση για τις πιο παράξενες συμπεριφορές.
Οι δικαιολογίες που λάμβαναν ήταν πολλές και συχνά παράλογες. Ένα μήνυμα που δεν απαντήθηκε για μια ολόκληρη εβδομάδα, δικαιολογήθηκε αργότερα ως “έπρεπε να βοηθήσω έναν φίλο να μετακομίσει και κλείσαμε τα κινητά μας για να είμαστε συγκεντρωμένοι”! Ένα ραντεβού που ακυρώθηκε τελευταία στιγμή, σήμαινε πως είχε τρακάρει με το αμάξι ενώ τους καλούσε. Άλλες δικαιολογίες ήταν ότι “έπρεπε να περάσω μια μέρα με την γιαγιά μου για να της εξηγήσω πώς λειτουργεί το Instagram” ή “είχα μια έκτακτη κλήση από τον κτηνίατρο για τον σκύλο μου”. Ήταν απίστευτα ενδιαφέρον να παρατηρώ την εφευρετικότητα των δικαιολογιών που δίνονταν, καθώς οι μαθητές προσπαθούσαν να τις ερμηνεύσουν. Με τον καιρό, όμως, αυτή η αβεβαιότητα άρχισε να στρέφεται προς τον εαυτό τους. Άρχισαν να αναπτύσσουν ανασφάλειες, αναρωτιούνταν μήπως δεν ήταν αρκετά όμορφοι, μήπως έφταιγε το κούρεμα ή η μύτη τους. Δεν μπορούσαν να δεχτούν ότι οι άλλοι ήταν απλώς… ανειλικρινείς.
Τους έκανα μάλιστα την παρατήρηση στο μάθημα, να χρησιμοποιήσουν την ίδια ευρηματικότητα για να βρουν την απλή αλήθεια στην πραγματική τους ζωή.
Αντίθετα, τα τρία άτομα που ήταν σε μακροχρόνιες σχέσεις, αν και συμμετείχαν στις συζητήσεις, απλά παρακολουθούσαν. Η έκφραση στο πρόσωπό τους έλεγε «Οκ, δεν έχουμε τέτοια προβλήματα, πάμε να πιούμε καφέ». Η καθημερινότητά τους ήταν τόσο σταθερή που έμοιαζαν να έχουν ξεχάσει πώς είναι να αναλύεις κάθε λεπτό μιας αλληλεπίδρασης.
Η Μεγάλη Αποκάλυψη: Η Αλήθεια που Δεν Ειπώθηκε
Μετά από εβδομάδες και μήνες γεμάτους ερωτηματικά, το μυστήριο άρχισε να ξετυλίγεται. ¨Ενας ένας, οι μαθητές μου ανακάλυπταν την αλήθεια και αυτή ήταν απλή αλλά και απογοητευτική: οι “αποφευκτικοί” τους απλά δεν είχαν πει την αλήθεια.
- Ήταν ήδη σε σχέση: Ένας “αποφευκτικός” απάντησε μετά από μια εβδομάδα, διότι είχε επιστρέψει από το ταξίδι του μέλιτος.
- Απλά δεν ενδιαφέρονταν: Ένας άλλος, που έστελνε μηνύματα αλλά δεν ήθελε να βγει, τελικά αποδείχθηκε ότι βαριόταν στον γάμο του/στη σχέση του και ήθελε κάποιον να κουβεντιάζει για να περάσει η ώρα.
- Δεν είχαν ξεπεράσει τον/την πρώην τους: Επιπλέον, ένας τρίτος εξομολογήθηκε ότι δεν είχε ξεπεράσει τον/την πρώην του και χρησιμοποιούσε τη μαθήτριά μου ως «διάλειμμα» μέχρι να αποφασίσει τι ήθελε.
- Ανακάλυπταν τον εαυτό τους: Επίσης, ένας άλλος δεν ήταν απλά “αποφευκτικός”, αλλά βρισκόταν στη διαδικασία να ανακαλύψει τη σεξουαλική του ταυτότητα.
- Δεν ήθελαν να είναι ειλικρινείς: Τέλος, η λίστα συνεχιζόταν με άτομα που βρίσκονταν σε πολυαμορικές σχέσεις, χωρίς να το έχουν δηλώσει, ή που ήθελαν απλά μια πρόσκαιρη επαφή.
Συνοψίζοντας, όλοι αυτοί, που οι μαθητές μου τους είχαν “διαγνώσει” με σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα, είχαν απλές εξηγήσεις για τις πράξεις τους: απλά δεν ήταν ειλικρινείς.
Συμπέρασμα: Παιχνίδια Εξουσίας, Marketing και μια Τελική Αλήθεια
Στο τέλος της ημέρας, αυτό που ονομάζουμε “αποφευκτική συμπεριφορά” είναι απλά ένα πέπλο. Καλύπτει μια άβολη αλήθεια: την εγωκεντρική ανωριμότητα, την έλλειψη ενδιαφέροντος ή την ανειλικρίνεια. Όμως, είναι πιο εύκολο να καταφύγουμε σε ψυχολογικές ταμπέλες και να πιστέψουμε ότι υπάρχει κάποιο μυστήριο, αντί να αποδεχτούμε ότι απλώς δεν ήμασταν η προτεραιότητα του άλλου.
Επιπλέον, ίσως το πιο απογοητευτικό απ’ όλα, είναι που κάποιοι βρίσκουν την ευκαιρία να βγάλουν κέρδος από αυτή την απελπισία. Πουλούν συμβουλές υπομονής και τεχνικές για να “κερδίσεις” έναν άνθρωπο, αντί να σου πουν την αλήθεια: ότι απλά δεν σε θέλει. Μήπως, το πιο λογικό επιχειρηματικό μοντέλο, είναι να συνεργαστούν όλοι αυτοί οι “ειδικοί” και να φτιάξουν μια μεγάλη εταιρεία; Μια εταιρεία που θα έχει ως υπαλλήλους ακριβώς αυτούς που δημιουργούν τα προβλήματα, αυτούς που βγαίνουν έξω για να σπείρουν ερωτηματικά. Απλώς, επειδή σκέφτονται μόνο τον εαυτό τους.
Μια Τελική Σκέψη
Η ερώτηση δεν είναι γιατί οι άνθρωποι βγαίνουν στον κόσμο χωρίς να είναι έτοιμοι για ειλικρίνεια. Η πραγματική ερώτηση, η μοναδική που έχει σημασία, είναι γιατί εσύ συνεχίζεις να επιτρέπεις σε τέτοιες συμπεριφορές να κυριαρχούν στον δικό σου κόσμο. Είναι ανήθικο να χρησιμοποιείς άλλους για να καλύψεις τα δικά σου κενά. Αλλά είναι εξίσου ανήθικο, και ίσως πιο τραγικό, να επιτρέπεις να σε χρησιμοποιούν.
Ο καθένας έχει τις δικές του πληγές και τους δικούς του φόβους. Αυτή είναι η αναπόφευκτη ασάφεια της ύπαρξης. Η επιλογή δεν είναι να περιμένεις τους άλλους να γίνουν καλύτεροι, αλλά να αναλάβεις την ευθύνη του εαυτού σου. Αν η σύνδεση δυσκολεύει, η λύση δεν είναι να καταφύγεις σε ψευδείς ταμπέλες, αλλά να κοιτάξεις κατάματα τον εαυτό σου. Εκεί θα βρεις τη δύναμη να ορίσεις τα όριά σου, να απαιτήσεις τον σεβασμό που σου αξίζει και να πάψεις να είσαι θύμα των ανώριμων παιχνιδιών των άλλων.
Cognitive Compass 